دهکده جهانی

✍ ابراهیم جعفری

✅ اکنون که ابتدای آبان ماه ۱۴۰۴ هستیم، با پشت سر نهادن تابستانی گرم و کم آب، نگاه مردم به آسمان دوخته شده و از خداوند طلب رحمت و نزول باران دارند.
🔹واقعیت این است که بحران آب در ایران دیگر یک هشدار خاموش یا تهدید دور نیست، بلکه با صدایی بلند در همه جای سرزمین ما به گوش می رسد. این هشدارها را می توان در زمین های ترک خورده دشت ها، پایین رفتن سطح آب های زیرزمینی، فرونشست تدریجی زمین های کشاورزی و نابودی تالاب ها شنید؛ فریادی تلخ که طبیعت در سکوت اش ناباورانه به گوش ما می رساند.

✅ در طول تاریخ، ایرانیان با آب زندگی کرده اند؛ اما نه با فراوانی اش، بلکه با درک دقیقِ کمیابی اش
🔻سازه های آبی به گونه ای طراحی شده بودند که به جای منبع فنی، پیوند های اجتماعی و فرهنگی را مستحکم می نمودند.
🔸سامانه های قنات، فرهنگ نذر آب، نظام تقسیم سنتی آب میان کشاورزان و …، همه گواه درک عمیق تاریخی ایرانیان از ارزش این گوهر کمیاب اند؛ در حالی که امروز آن عقلانیت آبی تاریخی، جای خود را به مصرف گرایی، توسعه ناموزون و ساختارهای ناکارآمد داده است.

✅ بحران آب در ایران نه تنها یک چالش زیست محیطی، بلکه بحران مدیریتی و راهبردی است که بنیان های توسعه پایدار و امنیت ملی را تهدید می کند؛ از این رو نیازمند نگاهی فرابخشی، هماهنگ و بلندمدت است که صرفاً به جبران کمبود منابع نمی پردازد، بلکه به بازسازی سرمایه اجتماعی و مشارکت مردمی، بهینه سازی مصرف و ترمیم پیوندهای اجتماعی توجه دارد.
🔹با این وصف، بدون اعتماد و مشارکت فعال جامعه، هیچ سیاست آبی پایدار نخواهد ماند. بازسازی سرمایه اجتماعی، ایجاد شفافیت در داده ها و تقویت آموزش و آگاهی بخشی عمومی، مهم ترین ابزارهای ساختن فرهنگ پایدار مصرف آب هستند. باید ساز و کارهایی برای ورود واقعی مردم به فرآیندهای تصمیم گیری، نظارت و اجرای سیاست ها ایجاد شود که در این راستا نقش سازمان های مردم نهاد، رسانه ها و دانشگاه ها بسیار حیاتی است.

✅ در اغلب کشورها، رسانه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد نقش واسطه ارتباطی میان دولت و جامعه را بر عهده دارند؛ اما در ایران، سیاست‌های آبی کمتر به زبان مردم ترجمه شده‌اند. رسانه‌ها بیشتر گزارشگر خشکسالی‌اند تا میانجی گفت‌وگو.

✅ روز شانزدهم مهر ماه ۱۴۰۴، همایشی با عنوان «مدیریت تنش آبی در تهران، درس آموخته ها و راهبردهای نوین» از سوی دانشگاه تهران و شرکت آب و فاضلاب استان تهران با حضور جمعی از صاحب نظران و استادان دانشگاه های تهران برگزار شد و سخنرانان تجارب خود را در زمینه مواجهه با بحران آب مطرح نمودند.
🔹از جمله آنان، دکتر هادی خانیکی بود که در سخنرانی خود با عنوان «آب و فاضلاب، جامعه و رسانه» خاطرنشان ساخت: «بسیاری از بحران های ایران (از سیاست و اجتماع گرفته تا محیط زیست و اقتصاد) در عمق خود بازتابی از ناترازی ارتباطی هستند؛ ناترازی میان وضعیت و ذهنیت، میان گفتن و شنیدن، میان دانش و تصمیم، میان مردم و حکومت و … که بحران آب نیز از همین جنس است».
🔸وقتی سیاست های آبی در فضای بی اعتمادی طراحی و اجرا شوند، حتی دقیق ترین محاسبات فنی هم بی ثمر می مانند؛ اما اگر بتوانیم زبان گفت و گو و مشارکت را در مدیریت منابع آب فعال کنیم، آن گاه مسئله ای که زمانی منشأ نزاع بوده، می تواند به فرصتی برای هم فکری و هم بستگی تبدیل شود.

✅ امروز در زمینه بحران آب، معمولاً به آمار و ارقام اشاره می شود. (میزان بارش، حجم مخازن سدها یا کاهش سفره های زیرزمینی)؛ اما نیمه غایب بحران مهم تر است.
🔹اگر مردم در سیاست های صرفه جویی، بازچرخانی و اصلاح الگوی مصرف مشارکت نمی کنند، نه به دلیل بی مسئولیتی، بلکه به سبب شکاف میان دانایی، توانایی و اعتماد است.
🔻این همان بحران سرمایه اجتماعی است که خود به مراتب خطرناک تر از خشکی شده‌است.

✅ در فرهنگ ایرانی، «آب دادن» یعنی زندگی بخشیدن و «بی آبی» فقط خشکی زمین نیست؛ خشکی رابطه ها، خشکی گفت و گو  و خشکی اعتماد است.
🔹اگر بخواهیم آب را نجات دهیم، باید زبان گفت و گو و امکان ارتباط را احیا کنیم؛ گفت و گو میان دولت و مردم، میان سنت و دانش و میان امروز و فردا
🔻فراموش نکنیم که اگر جریان گفت و گو در ملتی بخشکد و از فهم و کنش مشترک ناتوان شود، زنده نمی ماند.

✅ اگر آب سرچشمه زندگی است، گفت و گو سرچشمه همزیستی و همبستگی است. با بازسازی گفت و گو میان مردم و مدیران، می توان هم آب و هم سرمایه اجتماعی مبتنی بر اعتماد و مشارکت را حفظ کرد.
🔻آب، تنها ماده ای نیست که زمین را زنده نگاه می دارد؛ آب زبان گفت و گوی انسان با طبیعت است. بیاییم این فهم و زبان را دوباره زنده کنیم.

✅ دعا کنیم خداوند باران رحمتش را بر کشورمان بباراند تا رودها جاری، سدها لبریز از آب و دشت‌ها سرسبز شوند و کاشت و برداشت محصولات مستدام باشد.